همان‌طور كه بعد از ادات شرط جازم زائده واقع مىشود ، مانند آيهء شريفهء : أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ ( النساء / 78 ) . و وَ إِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ ( الأنفال / 58 ) . گاهى هم بعد از ادات شرط غير جازم نيز زائده واقع مىشود ، مانند آيهء شريفهء : حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ ( فصلت / 20 ) . و همچنين بين تابع و متبوع نيز واقع مىشود ، مانند آيهء شريفه : إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها ( البقرة / 26 ) . شاهد : در وقوع « ما » زائده كافه غير عوضيه بين متبوع « مثلا » و تابع آن كه « بعوضة » است مىباشد و در آيهء « بعوضة » بدل از « مثلا » مىباشد و به همين جهت زجاج از جميع بصريون نقل كرده است كه در اين آيه « ما » حرف زائد غير كافه غير عوضيه است . و مؤيد قول بصريون ، قراءت ابن مسعود است كه اصلا « ما » در آيه قراءت نكرده است كه اين خود كاشف زائده بودن آن است ، زيرا طبق قاعدهء « القراءات تدل بعضها على بعض » معلوم مىشود كه وجود و عدم « ما » در اصل معناى آيه تأثيرى ندارد كه اين با زائده بودن « ما » سازگار است . و قيل : قول ديگر در آيه اين است كه « ما » اسم نكره به معناى « شيء » بوده و صفت يا بدل از « مثلا » مىباشد لذا محل آن منصوب است و در اين قول ، كلمه « بعوضة » عطف بيان از « ما » مىباشد . هذا فصل عقد للتدريب فى . « ما » متن قوله تعالى : ما أَغْنى عَنْهُ مالُهُ وَ ما كَسَبَ ( المسد / 2 ) . تحتمل « ما » الاولى : النافية . . شرح در آخر بحث « ما » مصنف كتاب ، فصلى را براى تمرين دربارهء « ما » و تطبيق